Naturalne sacharydy – pożądana alternatywa wobec cukru buraczanego (sacharozy) Naturalne słodziki do słodzenia produktów żywnościowych i napojów, do gotowania i pieczenia stanowią w wielu przypadkach bardziej odpowiednią alternatywę do białego cukru, sacharozy. Erytritol jest czterowęglowym cukrem alkoholowym. Powszechnie występuje w owocach, warzywach, a także w nasionach roślin i w grzybach. Ze wszystkich naturalnych słodzików ma najniższą wartość kaloryczną. Pod względem siły słodzącej (słodkości) zbliża się do sacharozy. Jest odpowiedni jako słodzik dla diabetyków. Został oceniony jako jeden z najbardziej skutecznych produktów w dziedzinie troski o zmniejszenie masy ciała (chudnięcia).

Sacharoza jest disacharydem wytwarzanym z buraka cukrowego albo z trzciny cukrowej. Poza przemysłem spożywczym wykorzystuje się ją w farmacji i przy przygotowywaniu suplementów żywności jako substancję poprawiającą smak, wypełniacz i spoiwo proszków, granulatów, tabletek, drażetek i syropów. Kilka kostek tego cukru powinni mieć przy sobie diabetycy. Podanie umożliwia bezpośrednio skorygowanie stanu hipoglikemicznego, wywołanego przez podwyższony poziom insuliny (zwykle poprzez jej przedawkowanie).

Glukoza (cukier gronowy) jest naturalnym monosacharydem, zawartym w owocach i warzywach. Ma mniej więcej połowę siły słodzącej sacharozy. Jest całkowicie nieodpowiednia dla diabetyków. W farmacji jest wykorzystywana przede wszystkim do przygotowywania roztworów infuzyjnych, dla ciała stanowi bezpośrednie źródło energii. Sama glukoza jest zawarta tylko w niewielu gatunkach owoców, np. w winogronach. Glukoza jest ważnym surowcem do syntetyzowania witaminy C i do produkcji kwasu glukonowego, potrzebnego do wytwarzania jego soli, wykorzystywanych w terapii (Ca. Mg, Fe, Zn, K). Poprzez redukcję glukozy preparuje się sorbitol (D-glucitol, sorbit).

Fruktoza (cukier owocowy, monosacharyd lewuloza) znajduje się w większym stopniu w owocach niż w warzywach. Jest około półtora raza słodsza niż sacharoza, a jej smak jest łagodny. Bez trudności toleruje ją większość diabetyków, trzeba jednak liczyć się u nich z podawaniem tylko ograniczonej ilości. Okazało się mianowicie, że u niektórych diabetyków wyższe dawki fruktozy zwiększają poziom triglicerydów i cholesterolu. Skutkiem może być dyslipidemia cukrzycowa, stanowiąca zwiększone ryzyko zawału mięśnia sercowego i martwicy mózgu. W skali technicznej fruktoza jest sporządzana z inuliny albo sacharozy, nowsza procedura polega na enzymatycznej izomeryzacji glukozy. Fruktoza jest stosunkowo higroskopijna (chłonie wodę).

Laktoza (disacharyd) nie jest wykorzystywana jako słodzik, cukier mleczny jest jednak częstym składnikiem lekarstw (wypełniacz tabletek), ma umiarkowane działanie laksacyjne i jest substancją wyjściową do sporządzania laktulozy, którą stosuje się jako środek do normalizacji składu flory jelitowej, w wyższych dawkach wywołują uczucie pełności.

Maltoza (cukier słodowy) jest disacharydem, który uzyskuje się z wykiełkowanego ziarna jęczmienia. Obok maltozy w produkcie bywają obecne dekstryny, witaminy z grupy B, witamina C i E, mała ilość glukozy, peptydy, sole mineralne, lecytyna i enzymy (amylazy). Często bywa stosowana do dodatków do żywności, do preparatów z naturalnymi sedativami i do win leczniczych. Nie jest odpowiednia dla diabetyków. Ma mniej więcej połowę siły słodzącej sacharozy.

Miód jest produktem, który pszczoły przetwarzają z nektaru i wydzieliny liści, rozkładając je za pomocą enzymów. Gatunki handlowe oznacza się według miejsca gromadzenia i roślin – lipowy, leśny, akacjowy, rzepakowy i in. 70 do 80 % jego składników sacharydowych stanowi cukier inwertowy, czyli glukoza i fruktoza, trochę sacharozy i innych sacharydów. Ponadto także substancje azotowe, cholina, witaminy i produkty pyłkowe. O ile miód nie był obrabiany cieplnie czy pasteryzowany, zawiera także enzymy (amylazy). Właściwie jest wykorzystywać miód, wyprodukowany w kraju. A to ze względu na większą pewność, że nie zostanie kontaminowany bakteriami (np. Clostridium) albo nie będzie zabezpieczany poprzez dodanie antybiotyków (żeby wytrzymał międzykontynentalny transport z Azji). Miód był przez stulecia najpopularniejszą substancją słodzącą (z tej pozycji został zepchnięty przez sacharozę). Stosunkowo często jest częścią naturalnych produktów do leczenia chorób związanych z przeziębieniem i leków rozluźniających śluz oskrzelowy (expectorantów).

Syrop klonowy (z soku klonu Acer saccharum). Zawiera mieszankę sacharozy i cukry inwertowe. Jest bogaty także w substancje mineralne. Syrop gotuje się z soku klonu cukrowego i jego smak i kolor są zależne w dużym stopniu od sposobu, temperatury i czasu gotowania. Można go zdobyć w sklepach ze zdrową żywnością jako typowy naturalny środek słodzący, pierwotnie bardzo lubiany za oceanem, w USA i Kanadzie. Tylko jako ciekawostkę wymienimy jeszcze inne substancje lecznicze, które odznaczają się wysoką zawartością sacharydów. Tych jednak się z nich nie izoluje i wykorzystuje się nie tylko ich słodycz, ale także inne działania dietetyczne. Jest to owoc figi (Ficus carica) ze swoimi enzymami i także umiarkowanie laksacyjnym działaniem i tzw. chleb świętojański, fructus ceratoniae (owoc ceratonii), substancja dietetyczna w formie suszonych strąków ze słodkim miąższem z wiecznie zielonego drzewa, rosnącego w rejonie Morza Śródziemnego.

Sorbitol (D-glucitol) jest przyjemnie słodki i ma około połowy siły słodzącej sacharozy, czyli cukru buraczanego albo cukru trzcinowego. W królestwie roślin jest bardzo rozpowszechniony, najznaczniejszym źródłem jest jarzębina (Sorbus sp.). W skali technicznej jest sporządzany poprzez redukcję glukozy. Używanie jako słodzika przez diabetyków jest ograniczone. W wyższych dawkach (około 25 gramów dziennie) może pod wpływem wysokiego ciśnienia osmotycznego spowodować biegunkę. Ustalono także, że komórki diabetyków pozbywają się sorbitolu z większym trudem i pod wpływem wspomnianego wysokiego ciśnienia osmotycznego może dochodzić do hydrolizy komórek. Całkiem na pewno sorbitol jest także współwinowajcą słabnącego wzroku, a nawet ślepoty oraz ryzyka amputacji u diabetyków. Rozwiązaniem mogłoby być podziałanie enzymem reduktazy aldozy, jednak daleko jeszcze do zastosowania terapeutycznego. Sorbit jest w szerokim zakresie wykorzystywany przy produkcji lekarstw jako excipiens (substancja pomocnicza) do granulatów i tabletek i do przygotowywania roztworów infuzyjnych.

Mannitol w odróżnieniu od mannozy jest heksahydroksylowym alkoholem cukrowym i jest izomeryczny z sorbitolem. Pod względem wartości kalorycznej zbliża się do cukru, ale trudniej się wchłania. Wykorzystywany w przemyśle spożywczym i do produkcji gum do żucia, a także w farmacji do produkcji tabletek do żucia. W lekarstwach ponadto do ochrony nerek przed niewydolnością (diuretyk osmotyczny) – do infuzji dożylnych. Wyrównuje nierównowagę elektrolitową.

Ksylitol jest alkoholem z pięcioma grupami hydroksylowymi. Ten naturalny produkt jest zaliczany do „sztucznych słodzików”. Wykorzystuje się często do sporządzania tabletek do żucia i gum do żucia. Zawierające go słodycze wywołują jednocześnie bardzo słabe uczucie chłodu w jamie ustnej. Pod wpływem wysokiego ciśnienia osmotycznego może chronić przed powstawaniem płytki nazębnej, powstrzymywać mnożenie się mikroorganizmów w jamie ustnej, jest zatem odpowiedni do zapobiegania próchnicy zębów i do ochrony uzębienia. Potrafi jednak także chronić przed zapaleniami ucha środkowego i jego progresją, co jest korzystne zwłaszcza dla małych dzieci. Wspiera tworzenie się śliny.

Grupę naturalnych sacharydów i sporządzonych z nich słodzików moglibyśmy zamknąć wzmianką o uwodornionym syropie glukozowym. Jest wykorzystywany głównie do przyprawiania napojów i w produkcji dodatków do napojów. Należy pamiętać, że cukry wprawdzie poprawiają smak produktów żywnościowych, ale jednocześnie dostarczają nam tylko małej ilości albo wcale witamin, substancji mineralnych i błonnika. Także zwykłych syropów do przyprawiania napojów nie powinniśmy pozostawiać swobodnie do dyspozycji dzieci. Może myślą sobie Państwo, że zrobili dość dla ochrony uzębienia dzieci, ograniczając spożywanie cukru i słodyczy, ale zapomnieli Państwo o ulubionych przez nich napojach orzeźwiających. Mogą ona uszkadzać uzębienie w ten sposób, że zawarte w nich kwasy atakują (rozkładają) szkliwo zębów. Po prostu – zawsze z uwzględnieniem wszystkiego i z umiarem!